ADHD u kobiet jest tematem nadal niedostatecznie zbadanym. Przez wiele lat zaburzenie to było diagnozowane głównie u chłopców, dlatego obraz ADHD u kobiet pozostawał mniej opisany w literaturze naukowej. W praktyce oznacza to, że wiele kobiet otrzymuje diagnozę dopiero w dorosłości, często po latach trudności z koncentracją, organizacją działań czy regulacją emocji.
Dlaczego ADHD u kobiet bywa trudne do rozpoznania
Jednym z powodów, dla których ADHD u kobiet bywa trudniejsze do rozpoznania, jest to, że jego objawy często są mniej widoczne na zewnątrz i bardziej przeżywane „w środku”. U wielu kobiet ADHD nie objawia się przede wszystkim nadpobudliwością ruchową, lecz raczej rozproszeniem uwagi, przeciążeniem poznawczym, trudnościami z planowaniem oraz poczuciem chaosu w codziennym funkcjonowaniu. Takie objawy są mniej widoczne dla otoczenia, dlatego częściej bywają interpretowane jako stres, zmęczenie lub cechy osobowości.
Wpływ hormonów na objawy ADHD
Coraz więcej badań pokazuje, że na nasilenie objawów ADHD u kobiet mogą wpływać także hormony. Zmiany hormonalne oddziałują na substancje w mózgu, takie jak dopamina i noradrenalina, które pomagają nam utrzymać uwagę, planować działania i regulować emocje. Dlatego w różnych momentach cyklu wiele kobiet z ADHD może zauważać zmiany w koncentracji, energii czy nastroju.
Cykl menstruacyjny a nasilenie objawów ADHD
Jednym z najlepiej opisanych zjawisk jest zmienność objawów ADHD w trakcie cyklu menstruacyjnego. Badanie przeprowadzone przez Roberts, Eisenlohr-Moul i Martel (2018) pokazało, że aż 69% kobiet z ADHD zgłasza pogorszenie objawów przed miesiączką. Najczęściej dotyczy to trudności z koncentracją, większej impulsywności oraz problemów z regulacją emocji. Wyniki te sugerują, że wahania hormonalne mogą realnie wpływać na funkcjonowanie poznawcze kobiet z ADHD.
Znaczenie estrogenu i estradiolu
Szczególną rolę odgrywa tutaj estrogen, a dokładniej jego główna forma – estradiol. Ten hormon wpływa na działanie dopaminy w mózgu. Dopamina jest bardzo ważna dla koncentracji, motywacji i organizowania działań, czyli obszarów, które u osób z ADHD często są wyzwaniem. Badania pokazują, że gdy poziom estradiolu jest wyższy, mózg może sprawniej korzystać z dopaminy. To jeden z powodów, dla których zmiany hormonalne w cyklu mogą wpływać na to, jak funkcjonują kobiety z ADHD.
Rola kory przedczołowej
Wpływ estradiolu na dopaminę jest szczególnie ważny w obszarze mózgu zwanym korą przedczołową. To właśnie ta część mózgu pomaga nam się koncentrować, planować, kontrolować impulsy i organizować codzienne działania. U osób z ADHD funkcjonowanie tego obszaru bywa utrudnione, między innymi dlatego, że dopamina działa tam inaczej. Dlatego zmiany poziomu estrogenów w cyklu mogą wpływać na to, jak silne są objawy ADHD w danym momencie.
Spadek estrogenów a funkcjonowanie poznawcze
W trakcie cyklu menstruacyjnego poziom estrogenów naturalnie się zmienia. Pod koniec cyklu, tuż przed miesiączką, poziom estradiolu gwałtownie spada. Ten spadek może wpływać na działanie dopaminy w mózgu. W praktyce oznacza to, że w tym czasie część kobiet z ADHD może doświadczać większych trudności z koncentracją, utrzymaniem uwagi czy organizacją codziennych zadań.
Wrażliwość układu dopaminowego w ADHD
U osób z ADHD system dopaminy w mózgu działa nieco inaczej niż u osób neurotypowych. Dopamina odgrywa ważną rolę w takich obszarach jak koncentracja, motywacja czy kontrolowanie uwagi. Dlatego mózg osoby z ADHD może być bardziej wrażliwy na różne czynniki wpływające na poziom dopaminy. W praktyce oznacza to, że wahania hormonalne, które u części osób są prawie niezauważalne, u kobiet z ADHD mogą wyraźniej wpływać na koncentrację, energię i codzienne funkcjonowanie.
Znaczenie obserwacji cyklu
Z tego powodu coraz częściej podkreśla się znaczenie obserwowania cyklu menstruacyjnego u kobiet z ADHD. U części kobiet objawy mogą zmieniać się w zależności od fazy cyklu, a ich nasilenie bywa największe w okresie przedmiesiączkowym. Może to mieć znaczenie zarówno dla codziennego funkcjonowania, jak i dla skuteczności leczenia.
Hormony a leczenie ADHD u kobiet
Coraz częściej pojawiają się także dyskusje dotyczące konieczności uwzględniania czynników hormonalnych w leczeniu ADHD u kobiet. W praktyce oznacza to przede wszystkim większą świadomość zmienności objawów w cyklu menstruacyjnym oraz bardziej indywidualne podejście do terapii. W niektórych przypadkach może to obejmować modyfikację strategii leczenia lub dostosowanie farmakoterapii.
Podsumowanie
Badania coraz wyraźniej pokazują, że hormony płciowe mogą wpływać na nasilenie objawów ADHD u kobiet. Szczególnie istotny wydaje się wpływ estrogenów na układ dopaminergiczny oraz funkcjonowanie kory przedczołowej. Spadek estrogenów przed miesiączką może prowadzić do zmniejszenia aktywności dopaminy i nasilenia trudności poznawczych. Lepsze zrozumienie tych mechanizmów może pomóc w dopasowaniu leczenia oraz zwiększeniu komfortu funkcjonowania kobiet z ADHD.
Autorka: Karolina Frydrykiewicz
Tekst powstał we współpracy z Fundacją Pandora.
Bibliografia
Roberts, B. A., Eisenlohr-Moul, T., & Martel, M. M. (2018). Reproductive steroids and ADHD symptoms across the menstrual cycle. Psychoneuroendocrinology, 88, 105–114. https://doi.org/10.1016/j.psyneuen.2017.11.015
Jacobs, E., & D’Esposito, M. (2011). Estrogen shapes dopamine-dependent cognitive processes: Implications for women’s health. Journal of Neuroscience, 31(14), 5286–5293. https://doi.org/10.1523/JNEUROSCI.5390-10.2011
Young, S., Adamo, N., Ásgeirsdóttir, B., Branney, P., Beckett, M., Colley, W., Cubbin, S., Deeley, Q., Farrag, E., Gudjonsson, G., Hill, P., Hollingdale, J., Kilic, O., Lloyd, T., Mason, P., Paliokosta, E., Perecherla, S., Sedgwick, J., Skirrow, C., & Woodhouse, E. (2020). Females with ADHD: An expert consensus statement taking a lifespan approach. BMC Psychiatry, 20, 404. https://doi.org/10.1186/s12888-020-02707-9