1946 – Rewolucyjna definicja WHO
Tuż po wojnie świat potrzebował nowej wizji zdrowia. WHO ogłosiło wtedy coś przełomowego: zdrowie to pełny dobrostan fizyczny, psychiczny i społeczny – a nie tylko brak choroby. Ta definicja pokazała, że poza samym patrzeniem na człowieka przez pryzmat jego objawów fizycznych, znaczenie mają także inne obszary, które są równie ważne. Równie istotny jest wymiar psychiczny i społeczne funkcjonowanie człowieka. To proste zdanie zmieniło kierunek myślenia: od samego zwalczania objawów ku patrzeniu na człowieka całościowo.
2001 – Międzynarodowa Klasyfikacja Funkcjonowania (ICF)
Pół wieku później WHO zrobiło kolejny krok. Wprowadzono ICF – International Classification of Functioning, Disability and Health. Jej sens? „Zobaczmy człowieka w całości”. ICF pyta nie tylko o obecność objawów fizycznych, psychicznych czy społecznych, ale o to, jak funkcjonujesz:
- Jak reagujesz w obliczu trudności?
- Jakie postawy i style zachowania kształtują twoje życie?
- Na ile jesteś obecny i aktywny społecznie?
W języku behawioralnym oznacza to analizę tego, co człowiek faktycznie robi – jakie zachowania utrzymują cierpienie, jakich unika i na ile jego repertuar wspiera zdrowie oraz realizację wartości.
2025 – Zdrowie społeczne jako globalny priorytet
Dziś WHO idzie jeszcze dalej. W raporcie From Loneliness to Social Connection (2025) uznano, że zdrowie społeczne jest priorytetem zdrowia publicznego. Brak więzi szkodzi tak samo jak palenie papierosów, brak ruchu czy zła dieta. Każdy gest połączenia, każda autentyczna rozmowa może być krokiem ku zdrowieniu – nie tylko dla jednostki, ale dla całych wspólnot.
Potrójna rola psychoterapii
W świetle tego rozwoju myślenia o zdrowiu, psychoterapia pełni dziś potrójną, nierozerwalną rolę w służbie zdrowiu:
- Leczenie – rozumiane zarówno jako redukcję objawów fizycznych, pomoc w kryzysie psychicznym jak i przywracanie sprawności społecznej.
- Modyfikowanie zachowań i postaw – rozwijanie repertuaru działań sprzyjających zdrowiu, elastycznych sposobów reagowania na trudności oraz wzorców uczestnictwa w życiu społecznym, które przybliżają do wartości, zamiast wzmacniać unikanie.
- Budowanie dobrostanu społecznego – wspieranie poczucia sensu, jakości relacji, więzi i przynależności.
Perspektywa nauk kontekstualno-behawioralnych (CBS)
W podejściu CBS – do którego należy m.in. ACT – diagnoza nozologiczna nie jest odrzucana ani dyskredytowana. Przeciwnie: stanowi ważny punkt odniesienia, szczególnie w pracy w środowisku medycznym, co potwierdzają setki randomizowanych badań kontrolnych ACT. Różnica polega na tym, że rozpoznanie nie jest traktowane jako wyjaśnienie, ale jako punkt wyjścia do analizy funkcjonalnej: jakie zachowania utrwalają problem, a jakie mogą wspierać zmianę.Dlatego obok diagnozy nozologicznej potrzebna jest diagnoza kontekstowo–funkcjonalna – analiza tego, w jakim kontekście pojawiają się określone zachowania i jaką pełnią funkcję. To pozwala uchwycić nie tylko jak bardzo cierpisz, ale też dlaczego i co w twoim otoczeniu utrzymuje problem.
Jednocześnie CBS zwraca uwagę na wymiar więzi i relacji. Relacja terapeutyczna traktowana jest jako system wzmocnień – od początku służy budowaniu nowych, bardziej satysfakcjonujących sposobów bycia z innymi. Praca nad relacją terapeutyczną staje się przestrzenią, w której uczymy się kształtować więzi, co przenosi się na codzienne życie pacjenta.
Dlaczego pomijanie któregokolwiek z aspektów jest groźne?
- Jeśli odrzucimy leczenie w roli psychoterapii odnoszącej się do diagnozy nozologicznej – pozbawimy proces terapeutyczny kluczowego kontekstu, co zwiększa ryzyko błędnej oceny funkcji zachowań, zastosowania nieadekwatnych interwencji i obniży skuteczność terapii. Dodatkowo ograniczy to możliwość prowadzenia badań naukowych nad skutecznością oddziaływań terapeutycznych.
- Jeśli sprowadzimy psychoterapię do leczenia – ograniczymy terapię wyłącznie do eliminacji objawów, a wiemy dziś, że nie same objawy stanowią cierpienie, lecz sposób, w jaki na nie reagujemy. Kluczowe dla jakości życia jest to, czy potrafimy prowadzić satysfakcjonujące życie pomimo objawów i jak bardzo możemy uczestniczyć w życiu społecznym nawet w obliczu trudności.
- Jeśli zignorujemy znaczenie więzi społecznych – pominiemy filar, który WHO dziś uznaje za globalny priorytet zdrowia publicznego. Dziś wiemy, że indywidualne zdrowie jednostki jest ściśle uzależnione od jakości jej więzi społecznych. Zdrowe więzi stanowią podstawę współpracy, wzajemności i troski o dobro wspólne – bez których żadna wspólnota, zwłaszcza ludzka, nie jest w stanie przetrwać na dłuższą metę.
Pominięcie któregokolwiek z tych obszarów – leczenia, modyfikowania zachowań i postaw, czy budowania dobrostanu społecznego – zubaża obraz psychoterapii, wypacza jej funkcję i odbiera jej skuteczność. Prawdziwie skuteczna psychoterapia łączy wszystkie trzy role. Dopiero wtedy jest zgodna z tym, co współczesna nauka wie o zdrowiu i o tym, jak je chronić.
Literatura i źródła do dalszej lektury
- WHO (1946). Constitution of the World Health Organization. Link
- WHO (2001). International Classification of Functioning, Disability and Health (ICF). Link
- WHO (2025). From Loneliness to Social Connection: The Global Health Imperative. Link
- State of the Evidence on Contextual Behavioral Science. Journal of Contextual Behavioral Science. Link
- Hofmann, S. G., & Hayes, S. C. (2019). The Future of Intervention Science: Process-Based Therapy. Link
Autor: Hubert Czupała, psychoterapeuta, superwizor, kierownik OTPB